هيئت وزرا بدهد نه به من . بعد مىفرمايند با وصف اين مقدمات عبارت قسم‌نامه كه در قانون اساسى ذكرست با عدم اختيارى كه براى سلطنت ثابت شد موافقت نمىكند . براى كسى كه آگاه و ملتفت اين نكات باشد عبارات قسم را به اين نيت به زبان جارى مىنمايد كه شخصا بطوريكه بر تمام ملت فرض است به قدر وسع و طاقت خود به مدلول آن جد و جهد نمايد و با همين نيّت است كه اينجا قسم ياد مىكنم و بعد قدرى اظهار دلتنگى مىفرمايند از اشخاصى كه سابقا با كمال ميل و شعف قبول كار مىكردند و حاليه نمىكنند و بعد نصيحت به ملت مىكند كه مجلس شوراى ملى را شما انتخاب مىكنيد ، پس چرا گوش به قوانين موضوعه نمىدهيد . آن‌وقت تهديد مىكند كه اگر سبك و روش اين‌طورها باشد من نمىتوانم شاهد همچو حال ناگوارى باشم ، كناره مىكنم و حق ايراد كسى ندارد . بعد قسم ياد مىكند و مجلس ختم مىشود . من عين نطق و الا حضرت را كه خيلى مفصل است و چاپ نموده‌اند جوف اين « مموار » گذاشتم « 1 » . جزو هيئت روحانيين آقاى آقا سيد محمد را نوشته بود معلوم مىشود تخفيف در مرض حاصل شده يا الحمد للّه به كلى رفع مرض شده كه در مجلس حاضر بوده‌اند . مشروطه از امروز از آن يادداشت و اين نطق و اين ترتيب پارلمانى كه و الا حضرت نايب السلطنه داده‌اند مىتوان خيلى اميدوار بود كه در ظل علم و تجربيات حضرت معظم له از امروز به بعد ما ادعا كنيم كه هم نيابت سلطنت داريم ، هم كابينهء وزرا و هم مجلس كه حيثيت مجلس داشته باشد و تا حال را به جرأت مىشود قسم خورد و با دلايل و براهين مىشود ثابت كردند نه نايب السلطنه داشتيم نه كابينهء وزراء و نه مجلس صحيح با اصول پارلمانى . تقريبا اگر خداى نكرده موانعى پيش نيايد تاريخ مشروطه ايران را بايد از امروز دانست كه يك تاكتيك درستى پيدا نموده است . نطق محتشم السلطنه وزير خارجه محتشم السلطنه هم نطق غرائى در مجلس مىفرمايند كه روابط دول با ما در نهايت و داد و اتحاد است و تمام سفراى مقيم طهران كه مكررا ملاقات از ايشان نموده‌اند اطمينانات كلى داده‌اند كه دول نهايت همراهى و جدوجهد را در ترقى و آسايش و استقلال ايران دارند و رسما مىفرمايند كه سفير دولت بهيهء روسيه در اينجا و

--> ( 1 ) - نطق نايب السلطنه موجود نيست .